In het kort: Schijnzelfstandigheid betekent dat iemand op papier als zelfstandige werkt, maar in de praktijk eigenlijk een werknemer is. Sinds 1 januari 2025 controleert de Belastingdienst hier weer actief op. Of er sprake is van schijnzelfstandigheid hangt niet af van het contract, maar van hoe de samenwerking er in de praktijk uitziet — en de rechter weegt dat aan de hand van een vaste set gezichtspunten. Dit artikel legt uit hoe die beoordeling werkt, zodat je weet waar je staat.
Waarom dit nu speelt
Jarenlang kon je een zzp’er inhuren, een modelovereenkomst tekenen en ervan uitgaan dat het wel goed zat. Die tijd is voorbij. Sinds begin 2025 handhaaft de Belastingdienst weer actief op schijnzelfstandigheid, en sinds 2026 kan dat ook tot boetes leiden. Voor werkgevers en opdrachtgevers betekent dat: je moet kunnen uitleggen waarom de mensen die je inhuurt écht zelfstandigen zijn, en niet verkapte werknemers.
Het goede nieuws vooraf: zzp’ers inhuren mag nog gewoon. De regels zijn aangescherpt in de handhaving, niet in wat is toegestaan. Een zorgvuldig ingerichte opdracht doorstaat de toets prima. Maar om dat zorgvuldig te doen, moet je eerst begrijpen waar de Belastingdienst — en uiteindelijk de rechter — naar kijkt.
Wat schijnzelfstandigheid precies is
Schijnzelfstandigheid ontstaat wanneer iemand formeel als zelfstandig ondernemer werkt — met een eigen inschrijving, facturen en een overeenkomst van opdracht — terwijl de feitelijke samenwerking veel meer lijkt op een gewoon dienstverband. De zzp’er werkt dan bijvoorbeeld al jaren fulltime voor dezelfde opdrachtgever, krijgt opdrachten en instructies zoals een werknemer, en draait gewoon mee in het team.
De kern van het probleem zit in dat woord feitelijk. Wat er op papier staat, is niet doorslaggevend. De Belastingdienst en de rechter kijken naar de werkelijkheid achter het contract. Staat er “overeenkomst van opdracht” boven, maar werkt iemand in de praktijk als werknemer, dan telt die praktijk — niet het papier.
Voor de opdrachtgever heeft dat directe gevolgen. Als achteraf blijkt dat een arbeidsrelatie eigenlijk een dienstverband was, kan de Belastingdienst loonheffingen naheffen die nooit zijn afgedragen. Dat kan over meerdere jaren oplopen, en daar komen sinds 2026 in bepaalde gevallen boetes bovenop.
Hoe de beoordeling werkt: de gezichtspunten
Omdat het contract niet doorslaggevend is, is de vraag: waar kijkt men dan wél naar? Het antwoord komt uit de rechtspraak van de Hoge Raad, met name het zogeheten Deliveroo-arrest. Daarin heeft de Hoge Raad een reeks gezichtspunten geformuleerd waarmee je beoordeelt of een arbeidsrelatie een dienstverband is of echt zelfstandig ondernemerschap. Zolang er geen nieuwe wet is die dit vervangt, blijven die gezichtspunten leidend.
Het draait niet om één doorslaggevend kenmerk, maar om het totaalplaatje. De belangrijkste gezichtspunten, in begrijpelijke taal:
Gezag en instructies. Bepaalt de opdrachtgever hoe, waar en wanneer het werk gebeurt, en stuurt hij inhoudelijk bij zoals bij een werknemer? Hoe meer sturing, hoe meer het op een dienstverband lijkt. Een echte zelfstandige bepaalt grotendeels zelf hoe hij zijn werk indeelt.
De aard en duur van het werk. Gaat het om een afgebakende opdracht, of draait iemand structureel en langdurig mee in het normale werk van de organisatie? Iemand die jaar in jaar uit dezelfde functie vervult als de werknemers naast hem, kleurt richting dienstverband.
Inbedding in de organisatie. Is de werkende onderdeel van het team, met een vast bureau, een bedrijfsmailadres en aanwezigheid in werkoverleggen — of opereert hij echt als externe partij? Hoe meer iemand is ingebed in de organisatie, hoe meer het op een werknemer lijkt.
Ondernemersrisico. Loopt de werkende echt risico als zelfstandige? Denk aan: meerdere opdrachtgevers hebben, zelf investeren, aansprakelijk zijn voor fouten, en inkomen dat schommelt. Een echte ondernemer draagt risico; een werknemer krijgt elke maand hetzelfde betaald, ongeacht hoe het bedrijf draait.
Hoe de werkende zich naar buiten toe gedraagt. Presenteert iemand zich als ondernemer — met een eigen bedrijf, eigen klanten, eigen profilering — of is hij in de praktijk niet te onderscheiden van het personeel?
Geen van deze punten beslist op zichzelf. Het is de optelsom die bepaalt aan welke kant van de streep een arbeidsrelatie valt. Een zzp’er met één langdurige opdrachtgever kan nog steeds zelfstandig zijn als de overige kenmerken kloppen; omgekeerd redt een keurig contract je niet als de praktijk overduidelijk een dienstverband is.
Het misverstand over de modelovereenkomst
Veel opdrachtgevers denken dat een goedgekeurde modelovereenkomst hen beschermt. Dat klopt niet meer. De Belastingdienst beoordeelt sinds 6 september 2024 geen nieuwe modelovereenkomsten meer. Bestaande, eerder goedgekeurde overeenkomsten blijven nog geldig tot en met 31 december 2029 — maar alleen zolang de feitelijke manier van werken aansluit bij wat erin staat.
Met andere woorden: een modelovereenkomst is hooguit een startpunt, geen vrijwaring. Werk je in de praktijk anders dan het papier voorschrijft, dan biedt de overeenkomst geen bescherming. De praktijk wint altijd van het papier.
Wat dit voor jou als opdrachtgever betekent
De belangrijkste verschuiving om te begrijpen is deze: de bewijslast ligt steeds meer bij jou. Je kunt niet meer leunen op een handtekening onder een contract. Je moet kunnen laten zien dat de samenwerking in de praktijk die van een zelfstandige is — aan de hand van precies de gezichtspunten hierboven.
Dat betekent niet dat je moet stoppen met het inhuren van zzp’ers. Het betekent dat je bewuster moet inrichten: zorg dat de werkende daadwerkelijk vrijheid heeft in de uitvoering, niet structureel een vaste functie invult, eigen ondernemersrisico draagt, en zich als ondernemer gedraagt. En leg dat vast — niet alleen in het contract, maar in hoe je de samenwerking feitelijk vormgeeft.
Veelgestelde vragen
Wat betekent schijnzelfstandigheid in één zin?
Dat iemand formeel als zelfstandige werkt, maar feitelijk als werknemer functioneert.
Bepaalt het contract of er sprake is van schijnzelfstandigheid?
Nee. De feitelijke werkwijze is doorslaggevend, niet wat er op papier staat.
Wat is het Deliveroo-arrest?
Een uitspraak van de Hoge Raad die de gezichtspunten geeft waarmee wordt beoordeeld of iemand werknemer of zelfstandige is.
Welk gezichtspunt weegt het zwaarst?
Geen enkel punt is op zichzelf beslissend; het gaat om de optelsom van alle gezichtspunten.
Kan een zzp’er met één opdrachtgever toch zelfstandig zijn?
Ja, als de overige kenmerken (vrijheid, ondernemerschap, risico) wijzen op zelfstandigheid.
Wie loopt het risico bij schijnzelfstandigheid?
De opdrachtgever draagt het fiscale risico van naheffingen.
Helpt een modelovereenkomst nog?
Alleen als de praktijk ermee overeenkomt. Het biedt geen zekerheid op zichzelf.
Sinds wanneer controleert de Belastingdienst weer?
Sinds 1 januari 2025, na het opheffen van het handhavingsmoratorium.
Wat is “inbedding in de organisatie”?
De mate waarin iemand als vast onderdeel van het team functioneert in plaats van als externe partij.
Hoe toon ik ondernemerschap aan?
Met meerdere opdrachtgevers, eigen investeringen, aansprakelijkheid, schommelend inkomen en eigen profilering.
Lees ook
- Schijnzelfstandigheid in 2026: de cijfers, regels en wat het je kost — de volledige stand van zaken
- Handhaving en boetes in 2026: wat de Belastingdienst wél en niet mag — de regels per jaar
- Checklist: zo richt je een zzp-opdracht in die de toets doorstaat — praktisch stappenplan
- De modelovereenkomst voorbij: wat werkt nog wel? — alternatieven
- Vind een jurist gespecialiseerd in arbeidsrelaties — dienstverleners in de gids
Bronnen
- Rijksoverheid — Wet DBA en de beoordeling van arbeidsrelaties
- Belastingdienst — Beoordeling arbeidsrelatie
- Ondernemersplein (KVK) — Schijnzelfstandigheid voorkomen
- TEN Advocaten — Schijnzelfstandigheid: regels en risico’s voor werkgevers
- PwC — (Schijn)zelfstandigheid: stand van zaken
Dit artikel hoort bij het onderwerp Schijnzelfstandigheid & Wet VBAR. Bekijk de complete gids en alle artikelen erover.