Elke werkgever met personeel heeft een wettelijke zorgplicht voor een veilige en gezonde werkomgeving, en de Arbowet vertaalt die plicht in concrete verplichtingen. De kern is de risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E): een verplicht document waarin je alle veiligheids- en gezondheidsrisico’s in kaart brengt, met een bijbehorend plan van aanpak. Daarnaast moet je een basiscontract met een bedrijfsarts of arbodienst hebben, een preventiemedewerker aanstellen en bedrijfshulpverlening regelen. De Nederlandse Arbeidsinspectie controleert hierop en kan sinds 2019 bij het ontbreken van een RI&E direct een boete opleggen. Dit artikel zet de verplichtingen op een rij. Het is algemene informatie, geen juridisch advies.
De zorgplicht als basis
Als werkgever ben je verantwoordelijk voor de veiligheid en gezondheid van je werknemers op het werk. Dat is geen vrijblijvende ambitie maar een wettelijke zorgplicht, vastgelegd in de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet). Schiet je daarin tekort en gebeurt er een ongeval of ontstaat een beroepsziekte, dan kun je aansprakelijk worden gesteld — zeker als je niet kunt aantonen dat je de risico’s kende en maatregelen had getroffen.
De zorgplicht gaat verder dan fysieke veiligheid. Ook psychosociale arbeidsbelasting valt eronder: werkdruk, agressie, pesten en ongewenst gedrag. De Arbowet verplicht je die risico’s net zo serieus te nemen als een gladde vloer of een onveilige machine.
De RI&E: het verplichte fundament
Het centrale instrument is de risico-inventarisatie en -evaluatie. In de RI&E breng je systematisch in kaart welke risico’s het werk voor je medewerkers met zich meebrengt — van zwaar tillen en gevaarlijke stoffen tot hoge werkdruk — en beoordeel je hoe groot die risico’s zijn.
Belangrijk: de RI&E is verplicht voor élk bedrijf met personeel, hoe klein ook. Juist kleine bedrijven onderschatten dit vaak, terwijl het aantal ernstige ongevallen daar verhoudingsgewijs hoger ligt dan bij grote organisaties. Bij de RI&E hoort altijd een plan van aanpak: een concreet overzicht van de maatregelen die je neemt om de gevonden risico’s te voorkomen of te verminderen, wie ze uitvoert en wanneer.
De RI&E is geen eenmalig document dat je in een la legt. Hij moet actueel blijven en worden bijgewerkt zodra er iets verandert: nieuwe werkprocessen, andere apparatuur, personeelsgroei of een verbouwing. Een van de meest gemaakte fouten is dat werkgevers de RI&E jarenlang ongewijzigd laten — precies waar de Arbeidsinspectie op let.
De toetsingsplicht
Een RI&E opstellen is niet genoeg; in de regel moet die ook worden getoetst. De Arbowet verplicht dat de RI&E wordt getoetst door een gecertificeerd bedrijfsarts of arbodienst. Er is één belangrijke uitzondering: gebruik je een erkend branche-RI&E-instrument (en val je onder de daarvoor geldende voorwaarden, vaak gekoppeld aan bedrijfsgrootte), dan kan de toetsing achterwege blijven of lichter zijn. Voor veel kleine bedrijven die een erkend brancheinstrument gebruiken, geldt zo’n vrijstelling.
Het basiscontract met arbodienst of bedrijfsarts
Artikel 14 van de Arbowet verplicht je een basiscontract te hebben met een bedrijfsarts of arbodienstverlener. Dat contract legt vast hoe de arbozorg is geregeld — denk aan verzuimbegeleiding, het toetsen van de RI&E, toegang tot de bedrijfsarts en het melden van beroepsziekten.
Het basiscontract is een minimumvereiste: het beschrijft de wettelijk verplichte taken waarvoor je een arbodienst of bedrijfsarts inschakelt. De bedrijfsarts speelt ook een centrale rol bij verzuim en re-integratie, zoals beschreven in het artikel over ziekteverzuim.
De preventiemedewerker en de bhv’er
Naast de documenten vereist de Arbowet ook rollen binnen je organisatie. Je moet ten minste één preventiemedewerker aanstellen. Die helpt bij het opstellen en uitvoeren van het arbobeleid, bewaakt of de RI&E compleet en actueel is, en adviseert over maatregelen. In kleine organisaties — minder dan 25 medewerkers — mag de werkgever die rol zelf vervullen.
Daarnaast heb je bedrijfshulpverlening (bhv) nodig: een of meer bhv’ers die bij een noodsituatie kunnen ingrijpen, eerste hulp verlenen en mensen in veiligheid brengen. Het aantal en de organisatie daarvan stem je af op de grootte en risico’s van je bedrijf.
De rol van de OR en medewerkers
Arbobeleid maak je niet in je eentje. Betrek je medewerkers bij het opstellen van de RI&E en het uitvoeren van het plan van aanpak. De ondernemingsraad (OR) of personeelsvertegenwoordiging (PVT) heeft bovendien instemmingsrecht op belangrijke arbozaken, zoals de RI&E en de aanstelling van de preventiemedewerker. Dat is niet alleen een verplichting, maar vergroot ook het draagvlak voor de maatregelen.
De handhaving: directe boetes
De Nederlandse Arbeidsinspectie controleert of je RI&E, plan van aanpak en basiscontract aanwezig en volledig zijn. Hier zit een belangrijk risico: sinds 23 juli 2019 kan een inspecteur bij het ontbreken van een actuele RI&E met plan van aanpak tijdens een bedrijfsbezoek dírect een boete uitschrijven, zonder voorafgaande waarschuwing. Ook bij een onvolledige RI&E — bijvoorbeeld als niet alle risico’s of maatregelen erin staan — kan de Inspectie handhaven.
Naast de boete is er het aansprakelijkheidsrisico: bij een bedrijfsongeval of beroepsziekte sta je veel sterker als je kunt aantonen dat je de risico’s kende en maatregelen had getroffen. Een actuele RI&E is daarmee niet alleen een verplichting, maar ook je bewijs van goed werkgeverschap.
Wat dit voor jou als werkgever betekent
De praktische les: zorg dat de drie kerndocumenten — RI&E, plan van aanpak en basiscontract — aanwezig, actueel en volledig zijn, en dat de preventiemedewerker en bhv geregeld zijn. Loop je organisatie door de ogen van een inspecteur na. En actualiseer de RI&E bij elke verandering; een verouderd document is bijna net zo riskant als geen document. Voor veel branches bestaat een erkend RI&E-instrument dat het opstellen eenvoudiger en goedkoper maakt — een handige startplek als je nog niets hebt.
Veelgestelde vragen
Is een RI&E verplicht voor elk bedrijf?
Ja, voor elk bedrijf met personeel, ongeacht de grootte.
Moet een zzp’er een RI&E hebben?
Nee. De verplichting geldt alleen voor organisaties met personeel.
Wat hoort er bij de RI&E?
Een plan van aanpak met concrete maatregelen, verantwoordelijken en termijnen.
Moet de RI&E worden getoetst?
In de regel wel, door een gecertificeerd bedrijfsarts of arbodienst. Bij gebruik van een erkend branche-instrument kan een uitzondering gelden.
Wat is het basiscontract?
De wettelijk verplichte overeenkomst (artikel 14 Arbowet) met een bedrijfsarts of arbodienst over de arbozorg.
Wie kan preventiemedewerker zijn?
Een aangewezen medewerker; in bedrijven met minder dan 25 werknemers mag de werkgever het zelf doen.
Heb ik een bhv’er nodig?
Ja. Het aantal en de organisatie stem je af op de omvang en risico’s van je bedrijf.
Wat doet de OR bij arbobeleid?
De OR of PVT heeft instemmingsrecht op onder meer de RI&E en de aanstelling van de preventiemedewerker.
Hoe vaak moet ik de RI&E bijwerken?
Zodra er iets wezenlijks verandert: nieuwe processen, apparatuur, groei of verbouwing. Een verouderde RI&E is een risico.
Welke boete riskeer ik zonder RI&E?
De Arbeidsinspectie kan sinds 2019 bij het ontbreken van een RI&E met plan van aanpak direct een boete opleggen.
Valt werkdruk ook onder de RI&E?
Ja. Psychosociale arbeidsbelasting — werkdruk, agressie, ongewenst gedrag — hoort er nadrukkelijk bij.
Waar vind ik een RI&E-instrument voor mijn branche?
Veel branches hebben een erkend RI&E-instrument; je brancheorganisatie of arbodienst kan je verder helpen.
Lees ook
- HR en personeelsbeleid: de verplichtingen voor werkgevers in 2026 — het overzicht
- Ziekteverzuim en re-integratie: jouw verplichtingen onder de Wet poortwachter — de rol van de bedrijfsarts
- Ongewenst gedrag en de vertrouwenspersoon: de regels in 2026 — psychosociale arbeidsbelasting
- Het personeelsdossier en de AVG: wat mag wel en niet?
- Vind een arbodienst of bedrijfsarts — dienstverleners in de gids
Bronnen
- Nederlandse Arbeidsinspectie — Risico-inventarisatie & evaluatie en plan van aanpak
- Arboportaal / Rijksoverheid — Arbobeleid en RI&E
- ArboNed — Verplichtingen van de werkgever volgens de Arbowet
- ArboNed — Boete voor ontbreken RI&E
- Steunpunt RI&E — Veelgestelde vragen RI&E
Dit artikel hoort bij het onderwerp HR & personeelsbeleid. Bekijk de complete gids en alle artikelen erover.